KELAM AÇISINDAN GÖSTERGVE VE DİL -2-

İnsanın "konuşan canlı" oluşu aynı zamanda "düşünen canlı" olması demektir. Çünkü düşünce olmadan dil ve söz olmaz. Bu tıpkı ifade özgürlüğünün düşünme özgürlüğünü içermesi gibidir. İfade özgürlüğü denildiğinde düşünme özgürlüğünü kaçınılmaz olarak içerdiği gibi ayrıca düşüncelerin değişik araçlarla da ifade edilebilmesini kapsar. Bunun gibi insanın konuşan varlık olması, konuşabilmenin kaçınılmaz koşulu olan düşünmeyi de içerir.

İnsan, o hemcinsleriyle diyalog kurma ihtiyacı hisseder. Dil oluşturarak düşünür; düşüncelerini dil vasıtasıyla söz ve yazı olarak kodlar veya semboller diliyle imler. Dil, insanın toplumunun diğer bireylerinden izole bir ada olmamasının, diyalojik ilişkiye girme ihtiyacının bir sonucu olarak vardır. İnsanın uzun yetişme sürecine ve bu süreçte dilin rolüne bakıldığında, insanın kendi başına izole bir bireyselliği sahip olmadığı ama bir bireyselliği de bulunduğu görülür. İnsan hem aidiyet duygusu ve topluma benzemekle hem de aynı zamanda özgünlük ve farklılığıyla var olur. Dil bunu tam olarak karşılayacak yapıdadır. Zihinde olan özgün ve farklı iken bunu yansıtan dilde olan ortak ve benzerdir. 

Dil anlamların ve referansların kodlanmasına dayalı bir iletişim aracıdır. Anlam, varlıkların, soyutlamaların, ilişkilerin (veya ilişkilendirmelerin), kategorilerin ve idelerin zihindeki yansımaları, zihinsel imajlarıdır. Anlamın zihinde olması öznel bir durumdur. Ancak anlamın dilsel-düşünsel alanda nesnel varlığı da vardır. Zihinde olan, onun öznel yansımasıdır. Zihinde olan, kavram olarak muhafaza edilir, dışarıya söz olarak aktarılır. 

Anlamı gösteren söz, dilsel sistem içinde kazandığı işlev ile zihindeki anlamlarla eşleşir, dış dünyadaki varlık, oluş ve olgulara işaret eder ve yaşadığımız dünyaya ilişkin çeşitli hatırlatmalarda yani çağrışımlarda bulunur. Tüm bunlar, dil ekosistemi dediğimiz, dilin yapısını oluşturan çok çeşitli unsurlarla birlikte sözün dış bağlamı konumundaki farklı etkenler sayesinde gerçekleşir. Bu etkenler arasında toplumun ortak paydalarını oluşturanlar kadar, somut kişilerin sübjektif özellikleri ve kazanımları da sayılabilir. Ayrıca, her bilimsel paradigmanın, her ilim dalının, her kültürel çevrenin, örf ve geleneğin, ortak dilsel ögeler yanında, kendi terimler sözlüğü vardır. 

İnsanlar, iletişim ve etkileşimde çeşitli söz oyunları başvurular. Bunların bazısı edebî sanatlar olarak inceleme konusudur. Bunun yanında, psikolojik savunma mekanizmaları, haklı çıkmak ve muhatabını ikna etmek için başvurulan mantıksal saptırmacalar da söz konusudur. Bunları bilmek, etkili bir iletişim, doğru düşünme ve dili iyi kullanma becerisi açısından önemlidir.

Söz oyunlarının farklı bir kullanım alanı da aralarında yaklaşım, düşünce, ideal ve talep farklılıkları olan tarafların kendilerini ve muhataplarını isimlendirmeleridir. 

İSİMLENDİRME SAVAŞLARI İSİMLENDİRME SAVAŞLARI 107

    1. MEZHEP İSİMLENDİRMELERİNE TEMEL OLUŞTURAN ETKENLER..... 112

    2. İSİMLENDİRMEDE DEĞER YARGISI OLUŞTURMA...... 121

        2.1. Olumsuz İsmin Etkisinden Kurtulma............................... 125

            2.1.1. İsmi, Aslen Reddederek Kendini Yeniden İsimlendirme 126

            2.1.2. Verilen İsmi Yeniden Anlamlandırma......................... 126

            2.1.3. İsmi ve Olumsuz Manayı Muhalifine Yönlendirme....... 131

            2.1.4. İsmi Yeni İzafetlerle Ayrımlama................................. 132

    2.2. Kendini Sahih Kaynağa Dayandırma (İsnâd ve Ta'sîl).... 135

            2.2.1. İsmi/Mezhebi Kendine Özgüleme................................... 141

            2.2.2. Öteki Mezhepleri Tek Kategori Olarak İsimlendirme........ 142

3. FIRKA İSMİ - GÖRÜŞ İSMİ AYRIMI................................... 143

        3.1. Mürcie........................................................................ 144

        3.2. Müşebbihe ve Mücessime............................................. 145

        3.3. Kaderiyye.................................................................... 146

        3.4. Cebriyye ve Mücbire.................................................... 146

        3.5. Sıfâtiyye...................................................................... 147

        3.6.  Râfizî......................................................................... 147

        3.7. Nâsıbe......................................................................... 147

İsimlendirme insanın varlık üzerinde tasarrufta bulunmasıdır. Bu tasarruf, başlangıçta zihin alanında olmakla birlikte ama dış dünyada yani realitede tasarruf gücüne ulaşmak için bir basamaktır. Özellikle bilişsel gücün ve bilincin gelişimi için temel bir basamak olan soyutlama, zihin alanında gerçekleşir. Dolayısıyla, isim verme, insanın bilgi ve fikir üretmesinin temel bir basamağıdır. İnsan bazen dış dünyadaki nesnelere bazen eylemlere bazen zihnindeki manalara isimler verir. İsimler kullanması, onun soyutlamalar yapmasını kolaylaştırır. Soyutlama yapabilmek ve somuttan soyuta geçebilmek, insan zihninin, son derece önemli bir yetisidir. Duyu algılarını (duyum) yeniden okuma ve anlamlandırmanın başladığı, felsefi düşünmeye zeminin hazırlandığı noktadır. 

İsimler, sosyal bağlamı içinde bir anlama veya nesneye işaret etme yanında, onlara yüklenen değer yargıları üzerinden başka işlevler; örneğin, haklılaştırma; aidiyet ve kimlik kazandırma; onurlandırma; karizma oluşturma; kötüleme, suçlama, değersizleştirme gibi işlevler de görür. Tüm bunlar toplumsal iştiraklerle birlikte gerçekleşir ki bu durum dilsel ekosistemin psikolojik ve sosyolojik olgularla bağına da işaret eder. İslam ilim ve düşünce tarihinde de kullanılan dil, isimlendirmeler ve üslubun derinlemesine analizi, düşüncelerin de daha iyi analiz edilmesine, tartışmalardaki kaçamak noktalarını fark etmeye katkı sunacaktır. Bu bakımdan düşünce ekolleri arasındaki tartışmalarda kullanılan cedel yöntemleri ve mantıksal saptırmacalar, bundan sonra detaylı bir araştırma konusu olmalıdır. 

Bir görüşe göre "isimlerin gösteren, çağrımsal, büyülü ve anma işlevleri vardır:

Gösteren işlevi

Gösteren işlevi, kişiyi tüm diğer bireylerinden ayırma görevi görür. İsimlerin, çoğunlukla bir anlam bir de referans boyutu vardır ve bir ismin anlamı, referansına ilişkin çağrışımlar oluşturur. Örneğin, "ebru" kelimesi, soyutlamaya dayalı olarak "kaş" ve "su üzerine serpilen boyaların kâğıda aktarıldığı bir desen sanatı" anlamlarını ifade ederken bir kadın ismi olarak dış dünyadaki belli bir kişiye referansta bulunur.

 

Anma işlevi

Anma işlevi değer verilen bir kişinin isminin çocuklara, mekânlara ve kurumlara verilmesinin, o kişinin hatırasını yaşatmasıdır. Bir milletin tarihinde önemli yeri olan bir hükümdarın, komutanın, bilginin yahut bir peygamberin ve sahabinin ismi de böylesi bir işleve sahiptir. Çocuğa daima milletini, tarihini, inancını hatırlatacaktır.

Anma işlevi, aynı zamanda ismi mekanlara veya kurumlara verilen kimseye saygınlık kazandırma işlevi de görür.

Bazı isimlerin hakaret amaçlı olarak kullanımı da anma işlevine bağlıdır. Örneğin, firavun, Eski Mısır’da kral, hükümdar, padişah gibi devletin başındaki monarka verilen isimdir. Ancak, isim, zulüm, ayrımcılık, katliam, İslam’a düşmanlık gibi kötülüklerle özdeşleşmiş; simgesel bir anlam kazanmıştır. Firavunun kibrin, egosunu rableştirmenin, ayrımcılığın, bir topluluğa yönelik tahkir ve zulmün sembolü hâline gelmesi, tarihî ismin, tersten ‘kural gösterge’ye dönüşmesi, demektir. Benzer durum, Nemrut için de söz konusudur. Firavun ve nemrut, çağrıştırdığı özellikler, zalim ve tiran olmanın ölçütleridir. Hz. İbrahim’in cömertlik ve sofra bereketinin, Hz. Ebu Bekr’in koşulsuz, içten ve halis imanın, Hz. Ömer’in adaletin simgesi olması ise tarihî ismin kural göstergeye dönüşmesine bilinen bir örnektir. Çağrımsal [veya "yan anlam] işlevi

İsimler, gerek düz anlamları gerekse yan anlamları ile sosyokültürel aidiyetin ve toplumsal kimliğin sembolik araçlarıdır. İsmin yan-anlamsal işlevi, kişilerin kimlikleri ve benimsedikleri kültürel özellikleri; örneğin ailesinin inancı veya ideolojisi, etnik kökeni, göçmense geldiği yer, sosyal sınıfı hakkında ipuçları taşımasıdır. Örneğin göçmen bir aile, asimile olmamak için çocuklarına kendi köklerine dayalı bir isim vermeyi, göçmen olmanın dezavantajlarını azaltmak için ise şimdi bulunduğu kültüre ait bir isim vermeyi tercih eder. Yine kültürel değişimde lokomotif işlevi gören üst tabakanın çocuklarına verdiği isimler, eski kültürden uzaklaşma isteğini; bu isimlerin alt tabakada popülerleşmesi ise onların çocuklarının üst tabakaya geçmesi isteğini yansıtır. Bu noktada ismin büyülü işlevi de öne çıkar.

Diğer taraftan bazı isimler de modernliğin simgesi olarak seçilebilmektedir. Geleneksel yapıya bağlı ailelerin çocuklarına yeni/modern isimler vermesi aslında, bir özentiyi yansıtmakta; çocuklarının üst bir sosyal sınıfa geçiş arzusunu ifade etmektedir. Bu, isimlerin "kültürel sermaye"[1] denen olgunun bir parçası olmasıyla ilişkilidir. İsimler, ortak payda özelliği sergileyerek belli bir tarih bilincini, millî aidiyeti, inanç ve irfanı da sembolize etmekte; kişinin geldiği sosyal sınıf ve kültürü çağrıştırmakta; ismi taşıyandan ailesinin ne beklediğini de hatırlatıcı bir işleve sahip olmaktadır.

 

Büyülü işlevi

İsmin büyülü işlevi ise bir kahramanın ve bir kutsalın isminin birine verilmesinde karşılaşılır. İsim verilen kişiye o ismin referansta bulunduğu kahramanın veya kutsalın özelliklerinin yansıması istenir ve beklenir.[2] Sadece içinde yaşadığımız toplumun değil sanal dünyanın (film ve diziler) da iyi kahramanlarının isimleri tercih edilirken kötü kahramanların isimlerinde düşüş gözlenmektedir.[3] Bu durumun da ismin büyüsel işlevi denen yönüyle ilgisi vardır.

Burada ‘büyülü işlev’ nitelemesinin seküler bir değerlendirmeyi yansıttığına da dikkat çekilmelidir. Çünkü, bir Müslüman, ismin kendisinin büyüsel bir işlevi olduğuna değil ismi seçerkenki niyetin Allah katında karşılık bulacağına inanılar. İsim, taşıdığı anlam ile insanlara kimi değerleri; inancını, irfanını, köklerini, ideallerini hatırlatarak bilinçlenmeye yöneltir. Diğer yandan da isimlerin seçimi, Allah’a yönelik bir niyaz, lisân-ı hâl ile dua etmek anlamı taşır. Böylelikle isimden feyizlenmek; verilen ismin Allah’ın razı olacağı bir anlamı taşıması vesile yapılarak Allah’ın inayeti istenir. Dolayısıyla ismin büyülü işlevi denen şeyin İslam kültüründeki karşılığı “teberrük işlevi”dir. Türkçede teberrüke bereket sayma, uğur addetme gibi anlamlar verildiği, Müslümanların kimi nesnelerle teberrükte bulunulduğuna ilişkin örnekler verildiği görülse de[4] de nesnenin kendisinde gizli bir güç, efsun ve sihirli bir etki, şans veya uğur bulunduğuna inanmak, böylelikle bir nesneyi fetiş hâline getirmek İslam’a uygun değildir.

Diğer yandan isimlerin karizma kazandıran işlevinden de söz edilebilir.[5] Kimi isimler, sıradan olmamak; adlandırdığı kimsenin toplumda temayüz etmesini ve karizmatik özelliklere sahip olmasını sağlamak üzere verilir.  Bazen çeşitli özellikleriyle isim, yan anlam olarak elit kabul edilen topluluğa aidiyeti hatırlatır, zenginlik, güzellik, itibar ve eğitim gibi nitelikleri çağrıştırır. Ancak, çoğu zaman bir ismin karizmatik oluşu, onun çeşitli kahramanları çağrıştırmasının; örneğin, roman ve dizilerdeki etkileyici karakterlerle ilişkilendirilmesinin sonucudur. Bazı isimler ise anlamının üstün bir paye ve sıra dışı meziyetlere işaret etmesinden dolayı karizmatik işleve sahiptir. Diyelim ki kaleme alınacak bir dizi veya bir roman var. Olayın kahramanına, karizmatik karaktere verilecek x ismi onunla uyumlu mudur, sorusuna verilecek bir cevap, ismin hem yan anlamlarına hem de karizmatik işlevine ilişkin düşünceler/algılar içerecektir. Ancak, bir ismin karizmatik işlevi, çok fazla değişeni olan bir konudur.

Tüm bu işlevleri nedeniyle insana verilen ismin onun kişilik ve karakteri üzerinde etkisi olduğu da kabul edilir. Çünkü isim, isim verilene ilişkin bir tanımlamadır. Bu bakımdan, isim seçimi, ismin anlamlarının kişilik, davranış tarzı ve hayata yansımalarına yönelik bir dileği de ifade eder. Bu açıdan çocuk için seçilen isim, ismi verenin niyetine göre hâl diliyle Allah'a el açıp dua etmek; verilen ismin çocuğun karakterini ve hayatını olumlu etkilemesini Allah'tan beklemek anlamına da gelebilir. Burada ismin teberrük işlevi (temenni ve niyaz) işlevinden söz edilebilir. Ayrıca, aidiyet ve kimlik unsuru oluşu, İslam'da özellikle Allah’tan başkasına kul olmayı ifade eden; şiddet, zorluk, sıkıntı, kötülük anlamına gelen isimlerin yasaklanmasında etkisini gösterir. İslam Peygamberi’nin (s.a.v.), savaş, şiddet ve kabalık anlamına gelen kişi isimlerinin değiştirmesinin, örneğin “harb” isimi barış anlamındaki “silm” ismiyle değiştirmesinin bir nedeni de budur. Eski Türk efsanelerinde, bireyin bir kahramanlık sergileyerek bir isim almayı hak etmesi, ismin belirleyici öneminin, isim-kimlik ve isim-değer ilişkisinin bir göstergesidir. İsmin anlamı ve çağrışımları, isimlendirilenin psikolojisi üzerinde bir etkiye sahip olduğu gibi, ismi verirken de ebeveyn çocukla ilgili umutlarını, onun olmasını istedikleri kişiliği ona empoze etmiş olurlar. Burada kişi isimlerinin yan anlamları olduğu da hatırlanmalıdır, çünkü isim yeni bireye aynı zamanda kültür ve anlayış aktarımıdır. 

Kelam tarihine bakıldığında da görüşlerin ve ekollerin isimlendirilmesi, onları tanıma noktasında çok şey anlatır. Bu isimlerin kaynağı da onlara hangi açıdan bakıldığını; menfi mi, müspet mi, eleştirel mi yaklaşıldığını belirler.

Bu açıdan bakınca, mezhep, grup veya görüş isimleri, genel olarak ‘içerden’ ve ‘dışardan’ isimler diye veya ‘övgü’(medih) ve ‘yergi’ (zemm) isimleri diye ikiye ayrılabilir:[6]

1. İçerden yani mezhep mensuplarının mezhebe verdikleri isim, olumlu bir algı oluşturmaya yöneliktir; İslam'ı sahih olarak kavradıklarını ihsas ettirir ve övgü anlamı taşır. Havâric'in kendilerine verdikleri "şurât" ismi, Ehl-i Sünnet'in kendini "fırka-i nâ­ciye (kurtuluşa eren zümre)" olarak tanımlaması böyledir.

2. Dışardan yani muhaliflerince bir mezhebe verilen isim ise olumsuz algı oluşturmaya yöneliktir; kötü, yerici, küçültücü, aşağılayıcı ve dışlayıcıdır (a nomen odiosum).

 

KAYNAKLAR

AKKOYUNLU, İsmail, "Reddiye Metinlerinde Dil ve Üslûp: Minhācu’s-Sünne Örneği", EMakalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, XII/2 (2019), ss. 441 - 471.

Akdemir, Süleyman, devletin Unsurları ve Kuvvetler Dengesi (Sosyal Denge Modeli: Iı), İz Yay., İst. 1991.

ALEMDAR, Melek; Sevilay AYDEMİR, "Eğitimde Modern ve Postmodern Paradigmalar", International Journal of Eurasia Social Sciences (IJOESS), XIII/47 (2022), ss. 422-436.

ALİBEKİROĞLU, Fatmanur, “Mu‘tezilî Kaynaklarda Mezheplerin İsimlendirilmesi Konusunda İzlenen Metot Üzerine Bir Değerlendirme”,. Turkish Academic Research Review , VIII/3 (2023), ss. 1365-1382.

ALTUNYA, Hülya, “Bâbertî’nin Perspektifinden İnsanın Hakikati Problemi”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, S 20 (2008), ss. 173-174.

el-ÂMİDÎ, Ebu’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Salim Seyfuddîn (631/1233), Ebkâru’l-Efkâr fî Usûli’d-Dîn, I-III, thk. Ahmed Ferid el-Mezîdî, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1424/2003.

ANIK, Cengiz, "Yöntembilimsel Boyutuyla Paradigma,", Uluslararası Sosyal ve Ekonomik Bilimler Dergisi, VI/1 (2016), ss. 25-32.

ARDOĞAN, Recep, Kelam Açısından Gösterge ve Dil -1-, ed. Veysel Kasar, klm Yayınları, Kahramanmaraş, 2022.

ARDOĞAN, Recep, Kelam İlminde Metodoloji, ed. Ekrem Uysal, klm Yay., Kahraman-maraş, 2022.

ARDOĞAN, Recep, "İlmî Araştırmanın Temel Özellikleri", İslam İlimlerinde Araştırma Yöntem ve Teknikleri, ed. R. Ardoğan, 2. bs., klm Yay.,  Kahramanmaraş, 2020.

ARDOĞAN, Recep, Varlık Anlayışından Ahlâkî Temellere İslam’da Ekoloji, gözden geçirilmiş 2. bs., klm yayınları, Kahramanmaraş, 2018.

AYDIN, Dilara, “Klasik Türk Şiirinde Teberrük Kavramı”, Journal of Turkish Language and Literature, VI/3 (2020), ss. 290-300.

BACON, Francis, Novum Organum -Tabiatın Yorumu ve İnsan Alemi Hakkında Özlü Sözler-, trc. Sema Önal, Say Yay., İst., 2012.

el-BAĞDÂDÎ, Abdulkahir b. Tahir, el-Fark beyne’l-Firak, nşr. M. Muhyiddin Abdülhamîd, Mektebe­tü’l-Asriyye, Beyrut 1995.

el-BAĞDÂDÎ, Abdulkahir b. Tahir, Usulu'd-Din, Dâru'l-Âfâkı'l-Cedîde, Beyrut 1401/1981; thk. A. Şemsüddin, Beyrut 1423/2002.

BALTACI, Ali, “Nitel Araştırma Süreci: Nitel Bir Araştırma Nasıl Yapılır?”, Ahi Evran Üniversitesi SBE Dergisi, V/2 (2019), ss. 368-388.

BAŞARAN, Vural, "Cürcânî’de Atom Kavramı ve Felsefesi", Dört Öge, XV (2019), ss. 111-122.

el-BEYÂDÎ, Kemaleddin Ahmed b. Hasen b. Yusuf, İşârâtü’l-Merâm min Ibârâti’l-İmâm, nşr. Yusuf Abdurrazzâk, Kahire 1368/1949.

BİLİR, Olgun, “Eleştirel Kuram ve Türk Düşüncesi”, YL tez danışmanı: İsmail Coşkun,  İstanbul Üni. SBE, İstanbul, 2007.

BOLAY, M. Naci, "Beş Sanat",  TDV İA, V, İstanbul, 1992, ss.  546-547.

BULUT, Ali, “Mâtürîdî Tefsirinde Mecâz-ı Mürsel ve Alâkaları”, Istanbul Journal of Arabic Studies (ISTANBULJAS), V/2 (2022),  ss. 117-136.

CAN, Yücel, “Toplumsal Yapı ve Değişme Kuramlarını Paradigma Temelli Bir Sınıflandırma Denemesi”,  C.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi, XXIX/1 ( Mayıs 2005), ss. 1-11.

CANIKALP Ebru; ÜNLÜKAPLAN, İlter, "Hiyerarşik Düzenden Heterarşik Düzene: Yönetişim Kavramı ve Yönetişim Teorileri," TİSK AKADEMİ , X/20 (2015), ss.251-265, 2015

CEMALOĞLU, Necati (ed.), Bilimsel Araştırma Teknikleri ve Etik, Pegem Akademi Yayıncılık, Ankara, 2020.

COŞKUN, Menderes, "Klasik Türk Şiirinde Mürekkep İstiare, Temsili İstiare ve Alegori", Bilig / Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, S 28 (2006), ss. 51 - 70.

el-CÜRCÂNÎ, Ali b. Muhammed eş-Şerif, et-Ta'rîfât, klm Yayınları, Kahramanmaraş, 2022.

ÇAĞIL, Necdet, "Hakikat-Mecaz Kutuplaşması Bağlamında Kur'an'da Temsilî (Simgesel) Anlatım", İslami İlimler Dergisi, VIII:1 (2003), ss.93 - 112

ÇAĞLAR, B., “Reklamlarda Metaforik Öğelerin Kullanımı: Kozmetik Reklamları Örneği”, Afyon KocatepeÜniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, XXI/3 (2019), ss. 995-1013.

ÇELEBİ, Vedat, "Gündelik Dil Felsefesi ve Austin’in Söz Edimleri Kuramı", Beytulhikme, IV/1 (2014), ss. 73-89.

ÇELİK, Celaleddin, “Kültürel Sembol Sistemi Olarak İsimler: İsim Sosyolojisine Giriş”, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, VI/2 (2006), ss. 39-61.

ÇINAR, Bayram, “Bu Ümmetin Mecusileri Kaderiyedir” Hadisinin Mu’tezilî Yorumu Bir Eş’arî Apologysi Mi?", SDÜİFD, 45 (2020), ss. 86-101.

ÇINAR, Bekir; Leman KARAHAN, "Reklam Dilinde Kullanılan Edebî Sanatlar", Journal of Turkish Studies, IV/8 (2009), ss. 891-916.

ÇIVAK, Barış; Hakan Sezerel, “Araştırma Paradigmaları ve Turizm Yazını”, Turizm Akademik Dergisi, 5 /1 (2018), ss. 1-14.

DEMİR, Celal; Özge KARAKAŞ YILDIRIM, “Türkçede Metaforlar ve Metaforik Anlatımlar”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21/1 (2019), ss. 1085-1096.

DERELİ, Muhammet Vehbi, "Bedî’ İlminde Aks Sanatı ve Kur’an’dan Örnekler", Marife, XIV/2 (2014), ss. 9-24.

KAYA, Mahmut, "Muğalata", TDV İA, XXX, Ankara, 2020, ss. 371.

DOĞANAY, Ahmet ve dğr., Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri, Editör Ali Şimşek, Anadolu Üniversitesi Yay., Eskişehir, 2018.

ELİŞ, Veysel, “Ehl-i Sünnet’in Kozmoloji Anlayışının Oluşumunda Eş’arî’nin Etkisi” Marifetname, VIII/1 (Haziran 2021), ss. 339-367.

ERDİNÇ, Ziya. “Teftâzânî’nin Düşünce Sisteminde İnsanî Nefsin Varlığı ve Hakikati”, Nazariyat, VII/2 (Ekim 2021), ss. 157-194.

ERDOĞAN, İrfan, İletişimi Anlamak, Geliştirilmiş 4. baskı, Pozitif Matbaacılık, Ankara 2011, http://irfanerdogan.com/kitaplar/anlamak2011.pdf [09.07.2022]

el-EŞ’ARÎ, Ebu'l-Hasen Ali b. İsmail, Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve İhtilâfü’l- Musallîn, thk. Muhammed Muhyiddin Abdulhamit, Beyrut, 1411/1990.

FAZLUR RAHMAN, İslamî Yenilenme -Makaleler II-, trc. Adil çiftçi, Ankara Okulu Yayınları, Ank. 2000.

FEUERBACH, Ludwig, “God As a Projection of The Human Mind”, The Existence of God, ed. John Hick, London 1972.

GAZZALİ, Ebu Hamid Muhammed, Faslu't-Tefrika [Feysalü't-Tefrika beyne'l-İslâm ve'z-Zendaka] (“Mecmû'atü Rasâili'l-İmâm el-Gazzalî” içinde), Dâru'l-Fikr, Beyrut 1429/2008.

GAZZALÎ, Ebu Hamid Muhammed, el-İktisâd fi'l-itikâd, klm Yay., Kahramanmaraş, 2022.

GAZZALİ, Ebu Hamid Muhammed, Mihakku'n-Nazar, klm Yay., Kahramanmaraş, 2022.

GECİT, M. Salih, "Kelâmî Fırkaların İsimlendirilmesi Problemi", İslamî Araştırmalar, 27/3(2016), ss. 323-32.

GOKSOY, Süleyman, “Paradigma ve Paradigmalar”, Uluslararası Liderlik Eğitimi Dergisi , 1/1 (2019) , 1-15.

el-HABBÂZÎ, Celâlüddîn, Umer b. Muhammed b. Umer, "el-Hâdî fî Usûli’d-Dîn", thk. Adil Bebek, Hâbbâzî Kelamî Görüşleri ve el-Hâdî adlı Eseri, nşr. Adil Bebek, İst. 2006.

HAN, Bünyamin, "Türk Eğitim Sistemindeki Bazı Uygulamaların Postmodern Paradigma Açısından İncelenmesi", Bingöl Üniversitesi SBE Dergisi, XI/22 (2021), 297-326.

ILGIN, Serap, "Paradigma Nedir?", https://istanbulbogazicienstitu.com/paradigma-nedir

İBN EBİ’L-’İZZ, Ali b. Ali b. Muhammed, Şerhu’t-Tahâviyye fi’l-Akîdeti’s-Selefiyye, thk. Ahmed Muhammed Şakir, Suudi Arabistan 1418.

İbn MURTAZA, Ahmed b. Yahya, Kitabu Tabakâti’l-Mutezile, nşr. Susanna Diwald-Wilzer, Daru’l-Muntazır, Beyrut 1961.

İBN TEYMİYYE, Ebu’l-Abbas Takıyyü’d-Dîn Ahmed b. Abdi’l-Halîm, Mecmû’u’l- Fetevâ, XXXV, nşr. Abdurrahman b. Mu­ham­med Mekke 1381-1386.

İĞDE, Muhyettin, "Siyasi-İtikadi Bir Mezhep Olarak Hanbeliliğin Teşekkül Süreci", doktora tezi, danışman: Mehmet Zeki İşcan, Atatürk Üni. SBE, Erzurum, 2014.

el-İSFAHÂNÎ, Ebu’l-Kasım el-Huseyn er-Rağıb, el-Müfredât  fî Ğarîbi’l-Kur ân,  Kahraman Yayınları, İstanbul 1986.

JASPERS, Karl, Felsefe Nedir?, tr. İsmet Zeki Eyuboğlu, İst. 1986.

KÂDÎ ABDULCEBBÂR, Kâdı'l-kudât Abdülcebbâr b. Ahmed b. Abdilcebbâr el-Hemedânî, Şerhu'l-Usûli'l-Hamse, trc. İlyas Çelebi, YEK Yay., İstanbul 2013.

KARAAĞAÇ, Hilmi, "Kaderiyye / Mu'tezile'nin Mecûsîlikle İthamının Teolojik Arkaplanı", Kader -Kelam Araştırmaları Dergisi-, XIII/1 (Şubat 2015), ss. 191-212.

KARADAŞ, Cağfer, "Mezhep ve İsim (Mezhep-İsim Münasebeti ve Ehl-İ Sünnet Topluluğuna Verilen İsimlere Dair Bir Değerlendirme)" Marife, V/3 (2005), ss 7-24.

KARADAŞ, Cağfer, "Mürcie’nin Mezhepliği Problemi ve Ebû Mansûr El-Mâturîdî", Milel ve Nihal, VII/2 (2010), ss.191-221.

KARATAŞ, Zeki, "Sosyal Bilim Araştırmalarında Paradigma Değişimi: Nitel Yaklaşımın Yükselişi," Türkiye Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi , I/1 (2017), ss. 67-88.

KARAKAYA, Mehmet Murat, "Kur’ân-I Kerim’de Edebî Sanatların Kullanımı: Teşbih, İstiâre, Kinâye ve Mecaz". Diyanet İlmi Dergi, 55 / 2 (Haziran 2019), ss. 229-257.

KAHRAMAN, Ferruh, "Hazreti Âdem’e Öğretilen İsimler: İnsanoğlunun Gerçek Mahiyetinin Tezahürü", Balıkesir İlahiyat Dergisi, XI (Haziran 2020), ss. 39-63.

KAHRAMAN, Hüseyin. “Fâil-i Muhtâr Tanrı Anlayışını Ortaya Koymada Bir Argüman Olarak CevherÂrâz Teorisi: Cüveynî Örneği”. Marife, 19/1 (2019),  ss. 9-22.

KANAT, Emine Büşra, “Paradigma Nedir? Postmodern Paradigma Nedir?” https://www.iienstitu.com/blog/paradigma-nedir

KASANÎ, Ebu Bekr b. Mes’ud, Bedâi’u’s-Sınâî fî Tertîbi’ş-Şerâî, VII, Mısır 1328.

KAYTAZ YİĞİT, Melis, "Kişisel markalaşma üzerine bir derleme çalışması", OPUS–Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, XVIII/39 (2021), ss. 895-928. DOI: 10.26466/opus.846679.

KIRBAŞOĞLU KILIÇ, Latife; Bora BAYRAM, "Postmodernizm ve Eğitim", Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, III/1 (2014), ss. 368 - 376.

KOÇ, Talha,  "İlgi Çekici Reklam Hazırlama Yöntemi: “Mecaz”", https://talhakoc.net/ilgi-cekici-reklam-hazirlama-yontemi-mecaz/

KOHLBERG, Etan, “İmâmiyye Şîası Geleneğinde “Rafızî” Terimi”, çev. Halil İbrahim Bulut, Kelam Araştırmaları Dergisi, II/2, 2004.

KUTLU, Sönmez, "Haricîlik, Mürcie, Mu’tezile", İslam Düşünce Ekolleri Tarihi, ed. Hasan Onat, Ankuzem Yayınları, Ankara 2007.

KUTLU, Sönmez, "Hadis Taraftarları, Eş’arilik, Maturidilik", İslam Düşünce Ekolleri Tarihi, ed. Hasan Onat, Ankuzem Yayınları, Ankara 2007.

KUTLU, Sönmez, Türklerin İslamlaşma Sürecinde Mürcie ve Tesirleri, TDV Yay., Ankara 2010.

KUTLUER, İlhan, İbnu’r-Ravendi’nin Bir Mülhid ve Dehri Olarak Portresi, Bilgi ve Hikmet Dergisi, IX (1995).

MADEN, Ferhat, "İbn Mutahhar el-Hillî'nin İmâmiyye Şîası Dışındaki Mezheplere Bakışı (Ötekileştirici Dil Üzerine Bazı Mülahazalar)". Turkish Journal of Shiite Studies, IV / 1 (Haziran 2022): 70-98.

el-MALATÎ, Ebu’l-Huseyn Muhammed b. Ahmed b. Abdirrahman, et-Tenbîh ve’r-Redd Alâ Ehli’l-Ehvâ ve Ve’l-Bida’, nşr. M. Zahid el-Kevserî, Mektebetü’l-Ezheriyye, Kahire 1413/1993.

el-MÂTURÎDÎ, Ebu Mansur Muhammed b. Muhammed b. Mahmud, Kitâbü't-Tevhîd, thk. Bekir Topaloğlu-Muhammed Aruçi, Daru's-Sâdir, Beyrut 1422/2001.

NEŞŞAR, Ali Sami, Neş’etü’l-Fikri’l-Felsefî fî’l-İslâm, I-II, 3. Bsk., İskenderiye 1965.

OKŞAR, Yusuf,  “Şemsüddin Muhammed b. Eşref es-Semerkandî’de Nefis ve Marifetullah”, Turkish Studies, XIII/9 (2018) ,ss. 175 - 194.

ÖZ, Mustafa, “Neccâriyye”, TDV İA, XXXII, İst. 2006, ss. 482-483.

ÖZAYDIN, Abdulkerim, "Unvân",  TDV İA, XLII, İstanbul, 2012,  ss. 163-166.

ÖZEN, Yener, “Karizma”, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi , I/3 (2012), 367-385 .

ÖZTÜRK, Ümit, "Thomas Kuhn’un Paradigma Kavrayışı Üzerine Analitik Bir İrdeleme", Kaygı, XIX (Ekim 2012), ss. 173-191 .

Hatice ÖZER, "Bilimsel Yöntem Anlayışlarını Temellendiren Paradigmaların Dönüşümü ve Paradigma Dönüşümünün Sosyolojiye Etkisi", SOBİDER, V/31 (2018), ss. 221-240.

PARLAK, Ali, "Esbâb-ı Nuzûl Bağlamında Hārūt ve Mārūt Kıssasının Mahiyet Analizi", AÜİFD, 55:1 (2014), ss.1-15.

PEZDEVÎ, Ebu Yusr, Ehl-i Sünnet Akaidi (Usûlü’d-Din), trc. Şerafeddin Gölcük, 2. bs. İst. 1988.

er-RÂZÎ, Fahruddin Muhammed b. Ömer, el-Metâlibü’l-‘Âliyeti mine’l-İlmi’l-İlâhî, I-IX, thk. Ahmed Hicâzî es-Sekâ, Daru’l-Kitâbi’l-Arabî, Beyrut 1407/1987.

er-RÂZÎ, Fahruddin Muhammed b. Ömer, Kitâbu'l-Erba'în fî Usûli'd-Dîn, nşr. Mahmud Abdulaziz Mahmud, Beyrut 2009.

es-SÂBÛNÎ, Nureddin Ahmed, "l-Bidâye fî Usûli'd-Dîn" Mâturîdiyye Akâidi, nşr. Bekir Topaloğlu, 5. bs., DİB Yay., Ank. 1995.

SAKLI DEMİRBAŞ, Yağmur - GENÇÖZ, Faruk, "İsim Ne Söyler: Nitel Bir Araştırma", AYNA Klinik Psikoloji Dergisi, VII:2 (2020), ss.229-248 . DOI: 10.31682/ayna.714959

SAUSSURE, Ferdinand De, Genel Dilbilim Dersleri, Çev. Berke Vardar, Multilingual Yay., İstanbul, 1998.

SAUSSURE, Ferdinand De, Course in General Linguistics, ed. by Charles Bally and Albert Sechehaye, translated from french by Wade Baskin, New York, USA, Philosophical Library, 1959.

es-SEKSEKÎ, Abbâs b. Mansûr, el-Burhân fî Ma’rifeti Akaidi Ehli’l-Edyân, thk. Bessam Ali Selâm el-Amuş, Mektebetü'l-Menâr, Ürdün, 1417/1996.

SERAHSÎ, el-Mebsut, X, Beyrut, 1398/1978.

es-SUKÛNÎ, Ebî Abdillâh Muhammed b. Halîl, Erba’ûne Mes’ele fî Usûli’d-Dîn, thk. Yusuf Ehnânâ, Beyrut, 1993,

SÜRÜCÜ, İbrahim, "Kur'an'da Bazı Ayetler Çerçevesinde İsti’are ve Kinaye", Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, V/1 (Haziran 2016), ss. 207-230.

eş-ŞEHRİSTÂNÎ, Ebu’l-Feth Muhammed b. Abdilkerîm, el-Milel ve’n-nihal, thk. Emir Ali Mehnâ, Ali Hasen Fâur. Dâru’l-Ma’ârif, Beyrut 1415/1995.

ŞEKER, Mehmet Emin; Hasan AYDIN, “Kuantum Teorisi Bağlamında Eınsteın'ın Nedensellik Düşüncesi ve Etkileri”,  FLSF (Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi), 1 /33 (2022), ss.297-328.

ŞERÎF EL-MURTAZÂ, Emâli'l-Murtazâ Gurerü'l-Fevâid ve Dürerü'l-Kalâid, thk. M. Ebü'l-Fadl İbrahim, Dârü'l-İhyâi'l-Kütübi'l-Arabiyye, Kahire, 1954.

et-TAFTAZANÎ, Risaletü'l-Hudûd", Mustalahâtü İlmi'l-kelâm, klm Yayınları, Kahramanmaraş, 2022.

TANRIBİLİR, Tarık, "Hanefî-Mâtürîdî Âlim Şemseddin Es-Semerkandî’de Sürekli Yaratma Eleştirisi". ÇÜİFD, XXI/2 (2021), ss. 701-714.

TAŞ, Kemaleddin “Sosyolojik Metodolojinin Ontolojik ve Epistemolojik Temelleri", Turkish Studies, XIII/2 (Winter 2018), ss. 49-70.

TAŞÇİ, Yıldırım, Emine, “İbn Sînâ'da Ruh-Nefs Kavramı ve Ruh Kasidesi Bağlamında Ruhun Bedenle Olan Münasebeti”, Mesned, XI/2 (Güz 2020), ss. 671-692.

TUĞ KIZILTOPRAK, Ayşe Amine, "Max Weber'in Karizmatik Liderlik Teorisi Bağlamında bir İslam Halifesi: Abdülmelik b. Mervan", İslam Medeniyeti Dergisi, VIII/50 (2023), ss. 171-200.

TURAN, Muhlis, Türk Ulus-Devlet Paradigmasının Inşasında Etnik Söylem: Türk Tarih Yazımında Kürtlerin Kökeni, YL Tezi danışmanı: Ali Asker, Karabük  Üni. SBE, 2021.

UÇAN EKE, Nagehan, "Edebiyatın Metaforik Gücü", Söylem Filoloji Dergisi, IV/2 (2019), ss.238 - 253.

UÇAR, Hasan, "Kur’ân-ı Kerîm’deki Anlamsal Bedî‘ Sanatları", Doktora Tezi, danışman: Yrd. Doç. Dr. Sedat Şensoy, NEÜ SBE, Konya, 2013, s. 122.

ÜÇER, Cenksu, "İslam Mezhepleri Tarihi’nde İsimlendirme Sorunu ve Bir Mezhep, Ekol, Gelenek ya da Grubun Kendi Sistematiği İçerisinde Ele Alınmasının Önemi -Alevî Nitelemeli Gelenek Örnekleminde", e-makâlât (Mezhep Araştırmaları Dergisi), XVI/1 (Bahar 2023), ss. 143-181.

ÜNAL, A. Bülent, "Mezhepler Tarihi Araştırmalarında Semantik Yöntem", DEÜİFD, XXVI (2007), ss. 1-18.

el-ÜSMENDÎ, Alâeddin Muhammed b. Abdilhamîd es-Semerkandî, Lübâbü'l-Kelâm, thk. M. Said  Özervarlı, TDV Yay., İst. 2005.

Watt, W.Montgomery, İslam Düşüncesinin Teşekkül Devri, Çev. Ethem Ruhi Fığlalı, Ankara 1981.

YAKUT, İnci, "Yorumlayıcı Paradigma Yaklaşımı Kavramlarıyla Sinema Sanatı Üretimine Bakış", Ulakbilge Sosyal Bilimler Dergisi, II/4 (Haziran 2014), ss. 165-173. https://doi.org/10.7816/ulakbilge-02-04-02

YALDIR, Hülya; Sibel KİRAZ, "Nedensellik, Bilim ve Metafizik", Kaygı (Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi), 11 (2008), ss. 147 - 163.

YANIKLAR, Cengiz, “Kültürel Sermaye, Eğitim ve Toplumsal Tabakalaşma: Pierre Bourdieu’nün Yeniden Üretim Kuramına Eleştirel Bir Bakış”, Sosyoloji Dergisi, XXII (2010), ss. 121-138.

YAVUZ, Yusuf Şevki,  "Ehl-i Sünnet", TDV İA, X, İst. 1994 , ss. 525-530.

YAZICI, Tuğba, "Ahmed Avni Konuk Düşünceşinde Cevher ve Araz Problemi", Dört Öge, 16 (2019), ss. 153-160.

YAZIR, Elmalılı Muhammed Hamdi, Hak Dini Kur'an Dili,  Azim Dağıtım Yay., İstanbul,  trz.

YEGİN, Şengül, “Popüler Kültürün İsim Belirlemeye Etkisi”,  Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, VII/19 (2020), ss. 110-126.

YILDIRIM, Ali, & ŞİMŞEK, Hasan, Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri, (6. Baskı), Seçkin Yay., Ankara 2008.

YILMAZ, Fetullah, “Mutabakat, Tazammun ve İltizam Delâletlerinin Kökeni ve Fıkıh Usûlüne Girişi”, Usûl, S 26 (2016), ss. 101-136.

 YILMAZ, Metin - Nuri KÖSE, "Abbâsîlerin Horasan ve Mâverâunnehirde Kurulan Vasal Devlet Hükümdarlarına Verdikleri Payeler ve Siyasi Karşılıkları", Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, XXVI/2 (2022), ss. 661 - 678. 10.18505/cuid.1139863

YİĞİT, Fevzi, "İbn Rüşd’ün Tanrı’ya Cevher Demesinin Neden ve Sonuçları", Turkish Academic Research Review, VI/3 (2021), ss. 1035-1052.

“Dil Felsefesi Nedir?”, ed. Doğuhan M. Yucel, https://www.dmy.info/dil-felsefesi-nedir/?fbclid=IwAR2mvx2q5W4Pf6Aeel1Dv5G6tGAUz5VPdvRH_3L_PUcDBemzqD5fcMLhh3k [erişim: 28.10.2023]

Tedarik adresi: https://www.n11.com/magaza/klm-yayinlari